margolariarena
IBAN ZALDUA
«Pote» Huertarentzat
.......................................................................................................................................................................

ISTORIOA hilda dagoen pintore batek kontatu zigun, eta grabazioa gordetzen dut, oraindik ere, Sony zinta gorri-beltz zahar horietako batean, nire liburuen artean. Ez da jadanik argi entzuten, baina berdin dio: ondo baino hobeto gogoratzen dut, orduz geroztik gutxitan entzun dudan arren.

COU egiten ari ginen garai haietan, eta Artearen Historia irakasgairako lan bat egitea erabaki genuen Yosuk, Txominek eta hirurok. Ausartki, (orduko) azken aldiko euskal artea aukeratu genuen gaitzat (1960-1980): lanaren ardatza margolari eta eskultoreei egindako elkarrizketak izango ziren. Batzuek ezezkoa eman ziguten, noski (harritzekoa ez dena: zertara joango zitzaizkien hamazazpi urteko ezjakin batzuk, beren galdera ergelekin, molestatzera ez bazen!), eta beste batzuek, elkarrizketa onartu arren, ez ziguten askorik lagundu (Ruíz Balerdik, esaterako, isiltasunarekin erantzun zien gure galdera gehienei: nire bizitzako unerik deserosoenetako bat bezala oroitzen dut). Arratsalde hartan, ordea, Carlos Sanzekin geunden hitzarturik.

Egun apenas aipatzen da Sanz, baina orduan nahikoa ezagunak ziren haren margo eta collageak. Tanger tabernan elkartu ginen, Victoria Eugeniatik hurbil. Margolariaren ohiko txokoa zirudien, hitz bat bera ere gurutzatu aurretik mahaira konbinatu bat ekarri baitzion zerbitzariak; muztio bana eskatu genuen guk.

Sanz gizon txikia zen, konkorduna, bizar ez oso luze baina indartsu baten jabe; berrogeitaka urte izango zituen arren, zaharragoa zirudien. Eta hiztuna zen, izugarri hiztuna: lehenengo unetik eroso sentiarazi gintuen. Hontaz eta hartaz hitz egin zigun: arteaz, museoez, politikaz, nolatan bururatu zitzaizkion bere lehenengo collageak… denetaz, eraman genuen 90 minutuko zinta agortzeraino ia. Gustura izan ginen gizon harekin.

Halako batean, tonua aldatu zuen. Margotzeari ekin zion lehenengo garaiez hitz egiten hasi zitzaigun. Txikitatik marrazten eta margotzen zuen, eta autodidakta zen, hein handi batean. Nerabezarora heldu zenerako nahikoa margolari trebea bide zen, zentzurik ortodoxoenean. Kontatu zigunez, bi lehengusina zituen, oso maite zituenak, eta behin baino gehiagotan egin zien berarentzat paratzeko proposamena; margolariak ez zigun zehaztu nolako posatzea izan behar zuen hura, baina ondo baino hobeto ulertu genion. Kontua da haietako batek, nagusienak, amore eman zuela, azkenean.

—Bietarik ederrenak —aitortu zigun margolariak.

Lanari lotu zitzaion berehala eta, lauzpabost egunetan zehar, jo eta ke aritu zen erretratuarekin; lehengusinak bi eta hiru orduz paratzen zen harentzat. Margoa oso aurreratua zegoelarik, ordea, zerbaitez konturatu zen pintorea: mihiseko irudiak lehengusina gazteenaren gero eta antz handiagoa zeukan, posatzen ari zenarena baino. Sanz pittin bat asaldatu zen horretaz jabetzean, bere trebeziaz harro baitzegoen: ez zuen ulertzen nola gerta zekiokeen hura.

Dena dela, aukerari etekina atera nahi izan zion, eta auziarekin joan zitzaion beste lehengusinari.

—Zure ahizpa margotu nahi nuen, baina ez dago modurik: zu irtetzen zara, zu zara nire pentsamenduen jabea.

Eta lehengusina gazteenak, azkenik, baietza eman zion posatzeko proposamenari.

—Eta une horietan, sinets egidazue, ahizpetarik ederrena zela konturatu nintzen.
Lehengusinaz aldatu paratze-lanetan, eta dena konponduko zela pentsatzen zuen margolariak, koadroak bere pasioa zirelako eta ez zuelako jasaten, garai haietan, lan amaitugabearen mehatxua. Eta lanean hasi zen berriro ere, edo, hobeto esateko, margoa amaitzeari ekin zion: lehengusina gazteari lehenengoak bezala posatzeko agindu, eta olio-pintzelkadak ematen hasi zen mihisearen gainean.

Beste lauzpabost egun pasatu zituen lanean, gauzak berriro ere okertzen ari zirela konturatu arte: koadroa amaituta zegoen ia, baina irudiak lehengusina zaharrenaren antz handiagoa zuen orain. Eta lehengusinak familia berekoak zirela ezeztatzerik ez zegoen arren, ez ziren inolaz ere horren antzekoak. Koadroaren emaitza, ordea, bi lehengusinen hazpegi eta gorputz-formen nolabaiteko sintesia zela esan zitekeen:

—Gurutzaketa perfektua, halakorik posible balitz —azpimarratu zigun margolariak.
Baina hori, antza, ez zen nahikoa garai haietan izugarri zorrotza zen Carlos Sanzentzat.

—Nire lehenengo lan amaitugabea izan zen hura.
Erretratua bere estudioan egon zen luzaroan, eta pista galdu zion urte batzuk beranduago.
Gutako norbaitek galdetu zion orduan margolariari ea zer iruditu zitzaien kontua lehengusinei.

—Grazia egingo ziela uste nuen, baina ez zen hala izan. Urduri-edo jarri ziren, kontatu nienean… Ez zuten koadro burutugabea ikusi nahi izan. Eta, geroztik, gutxiago elkartu nintzen lehengusinekin: nigandik urrundu ziren, edo ni haiengandik, auskalo. Gauzak halakoak izaten dira, familietan, eta nik ez nituen kontu biak lotu, garai hartan.
Istorioa ez zen hor amaitzen, ordea. Urte batzuk geroago, jarraitu zuen Sanzek, auto-istripu batean hil ziren ahizpa biak.

—Errepidetik irten ziren. Zorte txarra benetan.
Margolariak bisita egin zien osaba-izebei.

—Arratsalde tristea izan zen, hiletarena, grisa, oso euritsua, oso donostiarra. Elizatik itzultzean, izebarekin geratu nintzen anisetea edaten, eta familiako argazki zaharrak ikusten.
Halako batean, argazkien artean bat suertatu zitzaion deigarri: bere burua fisonomista ontzat zuen arren, pintoreak ezin izan zion izenik jarri ume txiki baten txuri-beltzezko erretratuari –aurreko guztiekin aise asmatu zuen, ordea–. Hala ere, ezaguna egiten zitzaion.

—Ah, hori Klara da, zure lehengusinen ahizpa txikia —erantzun zion izebak—. Hilabete batzuk zituen hil zitzaigunean. Ahizpen zaintzapean zegoelarik. Gaixoak. Ito egin zen, burukoarekin, edo izarekin, ez dakigu. Zure lehengusinak ez ziren jabetu; ez zuten ondo zaindu. Isilpean mantendu genuen gertakaria, noski: ez genituen haurrak gehiago traumatu nahi. Eta familia kontuak, badakizu...

Margolariak ezin zuen sinetsi, baina ulertzen hasia zen, edo hori esan zigun behintzat. Gu, zer esan ez genekiela geratu ginen.

Elkarrizketa ez zen askoz ere gehiago luzatu. Walkmanak klak egin zuen zinta amaierara heltzean. Azkenik, agur esan genion Carlos Sanzi; ez zigun muztioak ordaintzen utzi. Bera han geratu zen, Tanger tabernan, beste konbinatu bat hartzen. Bizirik ikusi genuen azkeneko aldia izan zen.

Urte batzuk geroago Sanzen heriotzaz enteratu ginen, Diario Vascoren bitartez. Institutu garaitik elkartzen ez ginen arren, hiletara joan ginen Yosu, Txomin eta hirurok. Arratsalde grisa izan zen, hiletarena, oso euritsua, oso donostiarra.

Ziur naiz, elizaren isiltasunean, uneren batean edo bestean, hirurok gogoratu genituela Sanzek zuzendu zizkigun azkeneko hitzak:

—Bai, ulertzen hasia nintzen. Eta, aurrekoa nahikoa izan ez balitz bezala, hauxe gehitu zuen gure izebak, ume txikiarena ahizpa hil berrien erretratuetara hurbilduz: «Ezin uka daiteke familiakoa zenik, Klara gaixoa. Bere bi ahizpa nagusien gurutzaketa bat dirudi, ezta? Begira, begira ondoko argazki horiei... Ederrak ziren, ez da, Carlos?».