:: Egunak urdina zuen kolore

Kanpai-hots sekulakoa, festa giroko zalaparta alaian. Goizeko sei t’erdiak besterik ez! Eta nire gain-gainean daudela ematen du! Nik nahi baino luzeago iraun du kanpaien deiak nire gelako leihotik sartzen (atzo ez nuen erreparatu moja-komentu bat dagoela hotel ondoko Santa Maria in Nazaret elizaren atzean). Kanpaiak isildutakoan, ohean buelta erdi eman, eta lotan segitu dut berriro. Ez luzaz. Zazpi t’erdietan kanpai-hotsa hasi da berriro, ordubete lehenago bezain zalapartari. Leihoa itxiko banu, beroak urtuko ninduke; leihoa irekita, zortzi t’erdietako kanpaiek esnatuko naute. «Ordu ona jaikitzeko» pentsaturik, leihoa ixtera jaiki ordez, buelta erdia eman dut berriro. Baina bat-batean emakume-hots imajina daitezkeen finenak entzun ditut. Salve Regina, Mater misericordiae…

Bitxia da goiza eta bitxia goizak dakarkidana (Krzystof Zanussik, Wotjilaren zine-zuzendari maiteenak, filmatzeko modukoa) gauean hotelera bidean ikusi nituen eszena fellinianoekin alderatuta: puta eta travestiak imajina daitezkeen hots zakarrenekin jendeari deika inork jos ditzakeen minigona laburrenak jantzita; hordiak eta kokatuak sexu-goseak buxka-buxkan…

…in hac lacrimarum valle segitzen dute mojek kantuan, inoiz imajinatuko ez lituzketen loturak eskaintzen ari zaizkidala jakin gabe.

Jaiki, txerpolari batek baino akrobazia gehiago eginez dutxatu, jantzi, gosaldu eta kalera irten naiz zortzi t’erdietako kanpaiak hasi diren puntuan.

Bederatzietarako Paduako bidean nintzen, bi pisuko tren azkar txukun batean.

Erroskilak eta aitortzak

Bus-geltokitik oso hurbil dago, zubi bat pasatuta eta gero, Giardini dell’Arena parkea. Bertan dago Scrovegni jauregi erdi desagertuko kapila, Giottoren fresko ezagunenen gordailua. Aurretik egina nuen bertan sartzeko modua, eta eskerrak Internet-i, jende-ilara luzea baitago billetea erosteko zain. Nire erretserba erretiratu dut. Eguerdiko ordu batean utziko didate sartzen. Hiru ordu ditut, bada, hiriari bisitatxoa egiteko. Paduan zehar paseatuko nauen bus bat hartu, eta bidean ikusten ditudan seinaleei esker dakit halako eraikuntza Chiesa Eremitani dela, hurrengoa Unibertsitatea, Piazza Cavour-en gaudela (Italia osoan dago Cavour-i eskainitako plaza edo kaleren bat)… Halako batean, eliza tzar baten aurreko plaza ikusi dut jendez gainezka eta saltoki txikiez inguratuta. Ez dut seinaleei begiratu beharrik izan nora iritsi naizen jakiteko. Busetik jaitsi naiz. Familia osoak elizara bidean, harmonia on kristauan. Saltokietan, kandelak, zapiak, liburu eta estanpak, eskapulario eta kutunak, dominak, ur bedeinkatuaz betetako botilatxoak, guzti-guztiak Paduako San Antonioren irudiarekin. Saltoki batzuetan baita gure erroskilen antzeko opiltxo batzuk ere, zuriak eta biribilak, Urkiolako San Antonioren erromerietan bezala.

Atzera-aurrera dabilen jendez osatutako erlategi bat da San Antonio Basilika, honi begiratu, hura seinalatu, hari argazkia atera. Zaila da elizaren balioan edo Donatelloren eskultura eta erliebeetan arreta jartzea, handia baita erlauntza erraldoi batekoa bezalako hotsa, ahapekakoak izan nahi duten jardunek eta hanka-pausoek sortua. Ezker aldean, santuaren kapila. Eskuin aldean, berriz, errenkan jarritako aitorlekuetan, fraideak jendea konfesatzen. Denek dute lana, denek dute beren aurrean jendea zain. Hamabost fraide kontatu ditut. Elizako aitorlekuen aurrean ere jende ilarak daude aitortza egiteko zain.

Komunio txikia eta handia ezagutu eta gero, aitortza komunitariotik isilpeko aitortzara, eta isilpekotik mundu horri bizkarra erakustera pasatu zen bati oso harrigarria egiten zaio ikustea toki batzuetan bizi-bizirik segitzen dutela desagertutzat jotzen zituen forma eta erritualek. Eta inpresio hori areagotu egin dit elizatik atera eta Via Roman aurrera nindoala ikusi dudanak: fraide gazte bat frantziskotar jantzian kordoi eta guzti, bizikleta baten pedalei bizi-bizi eraginez, eta behatz gorri biluziak ageri zituela larruzko sandalia handi batzuen aurreko zulotik…

Ez dio inork begiratu. Ni bakarrik harritu nau eszenak.

Kontu jakinak

Unibertsitate zaharraren inguruetan liburu-denda asko dago. Tartean, Librería Feltrinelli Internazional ezaguna. Denbora dezente egin dut bertan. Hiriko giro unibertsitarioak hainbesterako emango duela aintzat harturik, Padua edo Padua inguruko idazle gazteei buruzko zerbait topatu nahi nuen. Aldizkariren bat, antologiaren bat… Hain liburu-denda erraldoian, ezer ez. Hartaz galdetu diodan saltzaile gazteak ez daki zer erantzun, eta hirurogei bat urteko gizon batengana eraman nau. Gizonak, kortesiaren distantzia galdu gabeko adeitasun natural batez, guztiz familiarra egin zaidan eszena bat marraztu dit zeren bila nabilen adierazi bezain pronto: «Badakizu? Gauzak ez dira lehen bezala. Garai batean unibertsitatera zetorren jendeak familia utzi eta pisu bat hartzen zuen hemen. Unibertsitarioak derrigortuta zeuden hirian bizitzera, unibertsitateko bizitza akademikoaz gainera hiriko bizitza sozialean ere parte hartzera. Orduan bai, orduan baziren ikasleek egindako aldizkariak, erakusketak, zine-forumak, kontzertuak, jaialdiak… Orain etxera joaten dira, dove i suoi tribulati genitori (beren guraso penatuengana), orduak eta orduak Internet-en ibiltzera. Gaur ez dago unibertsitaterik, haurtzaindegiak daude».

Zazpiehun urte dira Petrarca jaio zela eta ospakizun eta kongresu asko daude iragarrita Petrarca bizi izen zen Italiako hainbat hiritan. Paduan bereiziki, hemen biltzekotan baitira munduko petrarkista onenak. Petrarkak Paduan pasatu zituen azkeneko urteak eta hemendik oso kilometro gutxira dagoen Arquà izeneko herri txikian hil zen poeta. Horregatik egingo dute hemen kongresua; eta unibertsitateak horrelako ekintza baterako nahiko azpiegitura duelako. Ekitaldiok iragartzen dituzten paskinez beteta daude hiri guztiko ia horma guztiak, eta paskinotako batetik begira daukat Petrarca liburu-dendako gizonaren atzeko hormatik. Petrarca-ren Canzionere (Kantutegia) erosi dut gizonak aholkatu didan edizio komentatu —eta merke— batean. Gizona agurtu eta kaxatik pasatu naizenean, hasierako gaztea hurbildu zait liburu txiki bat eskuan duela. Agian interesetako zaidala. Paduako idazle gazte batena dela. Massimo Carlotto. Sekulako arrakasta omen du. É un scrittore di romanzi gialli. Italian giallo (horia) deitzen diote nobela beltzari. Tituluaren izenagatik (Il corriere colombiano, Bitartekari kolonbiarra) argi daukat zenbat kokaina eta zenbat hilketa aurkituko dudan nobelan. Petrarcarena ordaindu, eta kalera irten naiz.
Hamabi t’erdiak. Denbora doi daukat Piazza delle Erben xutikari bat hartu eta Giotto bisitatzeko.

Merezi zuen

Hasierako nire asmoetako bat Bolzanora joan eta hango giro elebidunaz jardutea zen. Azken momentuan, ordea, ikusirik denbora gutxi izango nuela fundamentuzko ezer bildu eta kontatzeko, Giotto-ren freskoak ezagutzeko parada ez galtzea deliberatu nuen. Ez naiz damu. Zenbat aldiz ikusia ote nuen Judasen musua? Edo Egiptora ihes? Inoiz ez. Ordu arte erreprodukzioetan-eta ikusitakoak ez ziren, behintzat, Paduan ikusi ditudan musua eta ihesa. Inoiz ikusi dudan alderik handiena egin zait erreprodukzioen eta orijinalen artekoa. Erreprodukzioetan harrigarria eta ezohikoa gertatzen bada Giottoren urdina, Paduatik pasatu beharra dago freskoon urdina zein bero erregarria den ikusteko. Bada zerurik: Giottok zeruan egona behar zuen lanok egin aurretik, eta imajina daitekeen uda beteko urdinik zerutiarrena ekarri zuen Giottok handik kapila honetako freskoetara.

Eta freskootako aurpegiak. Eszenari testuingurua eman eta gero —jauregiak, paisaiak, pertsonaien arropak, atrezzoa…—, ematen du Giottok haien gainean jarri dituela pertsonaien aurpegiak. Aurpegiek dute garrantzia eta, aurpegietan, begiradek. Demagun Azken afaria. Koadroa ez litzateke ezagutzen duguna apostoluen eta Jesusen arteko begirada-jokorik gabe. Nabarmena da fresko horretan —agian beste guztietan baino nabarmenagoa—, Giotto perspektibaren bila egiten ari den ahalegina. Nire ondoan dagoen gazte batek komentario irrigarri bat egin du Azken afariko koadroan bizkarra emanda dauden apostoluak seinalatuz. Ondo zehaztuak daude haien buru atzeak, baina non jarri behar zituen Giottok santu-orlak apostoluen buruak ezkutatu gabe? Apostoluon aurpegi aurrean daudela ematen du, garai bateko festetan ateratzen zituzten argazkietako efektu halako bat sortuz: itsasontzi bat irudikatzen duen marrazki baten erdiko zulotik burua erakutsi behar zenuen, argazkilariak zu barku bateko kapitainarena eginez erretratatzeko. Emaitzak planoen super-posizio baten inpresioa ematen zuen. Halako zerbait bilatu izanak sortu du ondoan dudan gaztearen irria.

Eta freskootako irudien mugimendua. Mugimenduaren adierazpena hastapenetan zegoela? Aski du Giottok pertsonaia bat erdi makurtuta eskaintzea, errespetua adierazteko. Egiptora ihes koadroan astoaren atzetik doazen bi pertsonaien mugimenduak ahotan darabiltzen elkarrizketa beldurtua adierazten du —Hi, entzun duk hots hori? Ez dituk ba Herodesen soldaduak izango?—; San Josek atzera begiratzen du keinu kezkatu batez; goiko partean dagoen aingerua (erdi fisikoa, erdi ikusezina!) bidea erakusten ari zaie iheslariei beso baten espresio zehatzeko mugimendu batez. Koadroan ikusten dena bezain presentea da mehatxua, atzetik segika datorkien arriskua. Mugimenduaren festa bat da Azken Juizioa ere. Goiko partean, oso elementu gutxirekin lortutako ezker-eskuineko aingeru-taldeen mugimendu ordenatua zentroan dagoen Kristorenganantz; freskoaren beheko partean kontrastea eginez, infernura kondenatutakoen mugimendu desordenatuen orgia, ia mende pare bat geroago etorriko diren El Bosco eta Brueghel-en lana gogorarazten dituena…

Bihar beharko

Bostetarako Venezian nengoen ostera. Nekatuta baina Giotto ezagutzeko aukera baliatu izanaren pozez.

Hotelera joan ez joan egon eta gero, zergatik ez? pentsatu, eta Paduan ikusi dudanaren oso beste muturreko arte baten bila abiatu naiz tren-geltokitik irten bezain laster. Baina biharko utzi beharko dut Peggy Guggenheim-en museora egindako bisitaren eta arratsaldeak eman dituen gainerakoen kontakizuna.