:: Estilo zaharreko dotorezia betikoaz

Azken orduak ditut Torinon, eguerdian hartu behar baitut hegazkina. La Stampa egunkaria erosi dut kiosko batean eguneko albisteak ezagutzeko. Baina baita egunkaria erosteagatik eta euro bat gehiagoren trukean ematen duten Casanovaren Memorie scritte da lui medessimo (Berberak idatzitako memoriak) eskuratzeko ere. «Ez diot sekula uko egin fortunari, fortuna baita maite dituzun pertsonengana eta lekuetara itzularazten laguntzen dizun jainkosa», dio Casanovak.

Liburua itxi, eta taxi bat hartu dut aireportura joateko. Hiztuna da gidaria. Italiar peto horietako bat. Ez du lehendabiziko egunean aireportutik Torinora eraman ninduen gizon mazapan-ogitartekoa baino lehorrago haren antzik. Denetarik hitz egin dugu. Futbolaz, jakina. Torinoz. Hiriak betidanik izan duen hantuste famaz. Baita hiriak lur azpian omen dituen tunel eta pasadizo luzeei buruz ere: Napoleonen kontrako gerratean, soldadu frantsesek tunelotatik barrena hiria har zezaketela jakinik, torinotar gazte batek, gerrian lehergailu batzuk lotu eta gero, bere buruaz beste egin omen zuen lehergailuen eztandarekin inbasoreei tuneleko sarrera ixteko. «Ez dira gaur goizekoak gerrillari suizidak», esan dit gidariak, lotura begi-bistakoak sujerituz. Eta segidan, haren jardunak Irakera egin du txango. Eta, nola ez, Berlusconirengana. Buffone (bufoia) da politikariari eskaini dion adjektiborik leunena.

Berrogeita hamar euroko bat eman diot aireporturainoko bidaia-saria ordaintzeko. Diru-kanbioen artean eman didan hamar euroko bati begira geratu naiz. Kanbioak gaizki eman dizkidan galdetu dit. Hamar eurokoa pasatu diot. Erdi harritu erdi lotsatu egin da, eta barkatzeko, berak ez duela zer ikusirik, kasualitate hutsa izan dela. Gero, barreari ekin dio. Il padrone! Anche qui! (Patroia! Hemen ere bai!). Hamar eurokoak patroiari buruzko hitz batzuk daramatza idatzita errotuladore urdin batez: Berlusconi dittatore bastardo (Berlusconi diktadore sasikoa).

Itsasotik itsasora

Inoiz ulertuko ez ditudan pagotxak eskaintzen dituzte orain hegazkin-konpainiek. Eta baita pagotxen ordainetan, hegaldi xelebreenak ere. Bi hegaldi egin behar izan ditut Torinotik Triestera heltzeko eta bien arteko hegazkin-aldaketa azkar bat Erromako Fiumicino aireportuan ordu erdi bateko tarte doian. Hala ere, bidaiak badu denbora galtzearen sentsazioari nagusitzen zaion xarmarik: lehendabiziko hegaldian, Mediterraneoa behean genuela egin dugu Erromara; bigarrenean, Adriatikoa genuen oinpean. Egokiera polita metaforak asmatzen hasteko…

Baina aukeran nahiago dut esku artean dudan liburuari ekin. Marisa Madieriren Verde acqua. Irakurrita neukan lehen ere. Eta azpimarratuta: «Errealitateak, baita garratzenak ere, orrialde literario gorenen plagioa ematen du askotan». Marisa Madieriren liburuan ageri den estilo zaharreko dotorezia betikoak du nire bidaion mapa egiterakoan Trieste ere aukeratu izanaren erru handia. Horregatik ekarri dut nirekin liburua. Errua du Claudio Magrisek ere. Madieriren senarrak. Orain Verde acqua liburu xume, hunkigarri, guztiz gomendagarriaren egilea hilda dago. Minbiziak eraman zuen. Verde acqua geratzen zaigu, bere haurtzaro eta nerabezaroa kontatzen duen liburu autobiografikoa. Eta geratzen zaigu Magrisek, emaztea hil zitzaionean, liburuari idatzi zion batere sentimentalismorik gabeko —eta sentiberatasun aparteko— posfazioa ere.

Aireportutik Triestera eraman nauen taxi-gidariak atera nau gogootatik. Italiar komedietako pertsona bat dirudi. Alberto Sordi bat, fashion itxurako gazte lerden ilehori bat ez balitz. Bi mugikor ditu ezker-eskuin, eta mugikor batetik ez denean, bestetik ari da. Bezeroekin, taxi-zentrokoekin, emaztearekin, lagun rugby zale batekin… Ondo gidatzen du, autoa Mercedes handi bat da, nire eskuin aldean Istriako itsasoaren panoramika ederrak daude, baina nik ezker aldera begiratzen dut, ez baitiot begirik kentzen errepideari. Egiten dituen, egiten dizkioten deien arteko tarteak baliatu nahi ditut Triesteri buruzko galderak egiteko. Berrogei bat kilometro daude hiriraino. Inguruko hondartzetatik zetozen autoek eragindako buxatze handi bat topatu dugu Triesteko sarreran. Baina alferrik: tarte horretan guztian ez dizkiot bizpahiru galdera besterik egin gidariari. Deiak bukatzerakoan ciao, ciao, ciao, ciao eginez agurtzen du beti telefonoaren beste aldekoa. Lau aldiz ciao, baina bi kolpetan banatuta: ciao-ciao, ciao-ciao. Frantsesek musuak bezala. Ciao-ciao ciao-ciao egin dit gidariak, ciao-ciao ciao-ciao egin diot bidaia ordaindu eta gero. Haren kikirikirik gabe atera zait, ordea, agurra. Praktika asko behar da ciao lau aldiz eta hark bezain bizi esateko. Eta bi mugikor ezker-eskuin.

‘Il Silos’

Trafiko handiko plaza handi baten aurrean dago hotela. Parez pare, busen eta trenen geltoki bana. Bus-geltokiaren atzeko aldean eta trenbidearen paralelo, garai batean Austriaren bihitegi izandako eraikuntza luze erraldoiak daude, itsasoan eskuzabal sartzen den moila-adar baten gainean. Trieste izaki Austriarren inperioak hegoaldean zuen ia itsas ate nagusia, inperioaren babes guztia zeukan portuak —portu frankoa izan zen 1719 urtetik aurrera, hemendik hurbil dagoen Rijeka-ko portuarekin batera—, estimuzko garai loriatsu haien xarma dute hiriak eta hiriko eraikuntzek. 1918 urtean Italiak bereganatu zuen, baina Genoako edo Napoliko portuen mailarik ez zuenez, laster hasi zen maldan behera. Handik urte gutxira, garai batean Austriarren inperioko bazter guztietara heltzen zen zer jana eta zer edana gordetzeko eraikitako bihitegiok —Il Silos deitzen diete triestetarrek— zeregin gaiztoa bete behar izan zuten Bigarren Mundu Gerraren ondoren egin ziren lur-partiketen kausaz: Rijeka eta Rijeka inguruak Kroaziaren esku gelditu zirelarik, handik bidali zituzten milaka eta milaka italiarren bizileku izan ziren Il Silos izeneko bihitegiok. «Paisaia dantesko halako baten, gaueko purgatorio ketu» baten antza zuten Marisa Madieriren esanetan: «Istriar errefuxiatuak, dalmatak eta guk bezala Fiume-tik alde egindakoak bizi ginen Il Silosen (…) Egosketen lurrinak eta usain sinesgaitzenak sortzen ziren han, harik eta kirats bat bakarra, nabarmena, deskriba ezina eta trinkoa osatu arte: erietxe, izerdi, frijitura, aza, zopa galduen usain mindu melenga bat».

Hotela zaharra da, eta eman didaten gela, handia, garai bateko hoteletan ohi ziren haietakoa. Apartamendu ondradu bat osa daiteke sarrera, logela eta komunaren artean. Marisa Madieri neska koskorra Il Silosen bizi izan zen urte haietan ere ni nagoen eraikuntza honek hotela behar zuela otu zait. Eta inguruko aberatsek nirea bezalako gela ederretan pasatuko zutela uda Il Silosen milaka italiar bertako bero tzarra eraman ezinik zeuden bitartean. Axolagabekeria bera erakutsiko zutela bost bat urte lehenago ere hotel honetantxe zeudenek Triesteko hegoaldean zegoen arroza zuritzeko eraikia izan zen Risiera di San Sabba izeneko fabrika tzarrean zeudenekin. Zertarako saiatu jakiten han zegoela naziek Italian eraikitako kontzentrazio eremu bakarra? Zertarako galdetu zer gertatzen ari zen bertan pilatutako judu, komunista eta susmagarriekin?

Naziek, beste hainbat kontzentrazio eremuetako sistema bera aplikaturik, erreketa-gune bat ere eraiki zuten arroza zuritzeko eraikuntza hartan. Hainbat historialarik egindako kalkuluen arabera, hogei mila pertsona inguru hil ziren/zituzten bertan. Bost mila inguru Trieste bertakoak ziren.
Primo Levik Anus mundi (munduaren ipurdia) deitu zion Auschwitz-i. Triesteko Ferry Fölkel idazle juduak Anus Adriae (Adriatikoaren ipurdia) deitzen dio naziek Triesten zeukaten kontzentrazio eremuari La Risiera di S. Sabba erdi nobela erdi memoria liburuan.

Presentea bizi

Dutxa eder batekin gogoeta ilunok uxatu, bidaiako izerdiak kendu eta nekeak arindu eta gero, kalera irten naiz. Zazpiak inguru dira eta eguzkiari abailtzen hasiak zaizkio egun osoan erakutsi dituen indarra eta argia.

Aostara doanari banketxeen ugaritasunak harridura sortarazten dion bezala, aseguru-etxeen ugaritasunak harritzen du Triestera lehendabiziko aldiz iristen den ibiltaria. Ugaritasunak eta eraikuntzen estilo zaharreko edertasunak.
Garagardo bat hartzeko terraza egoki bat bilatu, eta telefono-dei bat egin diot Triesten bizi den Soriako idazle bati. Ez dut ezagutzen, ez nau ezagutzen, baina biok dugu elkarren aditzea. Nor naizen, zertan nabilen eta berarekin egon nahi nukeela adierazi diodalarik, gaixo dagoela esan dit. Bi hilabete doi omen daramatza kimioterapia egiten. Orain lau egun izan zuen azkeneko saioa. Baina ez diola axolarik. Pozik agurtuko nauela, egongo garela elkarrekin. Alferrik izan dira nire desenkusak. Ea ondo datorkidan bihar goizeko lehendabiziko ordua. Eguzkia berotzen hasi aurretik.

«Pasatzen ez den denbora bat nahi nuke, ‘pertsuasioaren’ ordua, bai baitakit ez daukadala nire zain bizitzen ari naizen presentea baino ederragoa den ezer».
Marisa Madieriren hitzak dira. Berdin izan zitezkeen Jose G.S.erenak, hain estilo zaharreko dotorezia betikoaz portatu zaidan Soriako idazlearenak: medi-
kuak eguzkitik babesteko agindu diolako bilduko gara bihar goizeko bederatzietan.