:: Naufragio asko izandako hiri baten sekretuak

Il Giardino parkea oso hurbil dago Magrisen Microcosmos liburuan ageri den San Marco kafetegitik. Bildua da parkea, atsegina. Bertako gaztainondo eta zumar handiek itzal gozoa eskaintzen diete italiar literaturako hainbat idazle handiren brontzezko bustoei: Carducci, Foscolo, Manzoni, Alfieri… Zuri-zuri dituzte beren buru patrizioak, Parnasoko loria lortu duten idazle guztiek dute, parke honetan, adin errespetuzkoaren estalki zuria irudimenak bere hemisferioa omen duen goiko parte horretan. Italian sekula ez da, antza, idazle burusoilik, ile beltzik, ile gorririk egon.

Halako batean, Triesten hain ugariak diren kaioetako bat pausatu da Giacomo Leopardiren buru gainean. Lepoa luzatu eta ezker-eskuin begiratu du hegaztiak lotsagabe. Gero, behar bezalako estimua eta omen zirinezkoa obratu du, zuri-zuri, idazle handiaren buru lehen ere zurian. Lan ondo eginaren pozezko kurrixka bat atera zaio kaioari: Il brutto potter che, ascoso, a comun danno impera; e l´infinita vanità del tutto (Botere baldarra zeina, ezkutaturik, oinaze komunari gailentzen baitzaio; eta ororen banitate infinitua). Kaioak, ni korrika batean ikusirik, hegoak zalapartaka astindu, eta harrotu bat eman dio Leopardiren bertso zaharrari.

Arnasestuka iritsi naiz parkearen hondoan dagoen terrazara. Hamar minutu daramatza nire zain Jose G.S.ek, Soriako idazleak, atzo hitzordua jartzerakoan izandako gaizkiulertu baten kulpaz. Barkatzeko. Parkez nahastu naizela. Topikoa bihurtu da mugikorrek horrelakoetarako zenbat balio duten esatea, eta topikoa astindu dugu biok lehendabiziko diosalaren ondoren, mugikorrik izan ez bagenu porrot egingo baitzuen gure enkontruak. Nirekin egoteko ahalegina eskertu diot. Ez diodala denborarik lapurtuko, ez baitut nekatu nahi. Hitzari hitz hasi gara, terrazan eserita eta beti ere itzalpean, eguzkiaren jardun zuzenetik aparte.

Gorpu bat Carsoan

Jose eta ni nobelagileak izaki, irakurleak aise asmatuko du zer izan dugun ia hizpide bakar. Svevo-ren irakurle zorrotza da bera. Idazle triestearrak tranbiekin zuen obsesioaz jardun dugu. Neska gazte bat, garai bateko tranbiek atzeko aldean zeramaten balkoitxoan; kalean, agure ondo jantzi bat neskatxari begira. Neskaren ikuspuntua hartuko du Svevok? Agurearen obsesioa kontatuko digu? Agure bat neska gazte bati begira: horra hogeigarren mendeko literaturak Italian eman duen saio interesgarrienaren abiapuntu sotila.

Josek ondo ezagutzen ditu Trieste eta Triesteko historia, bertako idazleak, bertara etorriak, Triesteri buruz idatzi dituztenak. Halako batean, buruari eragin dio ni Triestera uztailean joan izanaren tamala erakutsiz: ez omen dut egokierarik izango udan ez beste urte-sasoietan San Marco kafetegian izaten den tertulia literarioa ezagutzeko.

Magrisek ofiziatzen du, Triesten dagoenetan, tertuliaren gidaritza. Baina uda urte-sasoi ezin hobea da eguneroko bizitzatik urrutiratzeko eta, parentesi bat eginez —bizitzari bizkarrik erakutsi gabe, beti ere—, tartetxo bat eskaintzeko urtean zehar behar ez bezala zaintzen ez dituzun gorabeherei. Claudio Magris Cherso-ra, Istriako kostako herri erdi galdu batera apartatzen da bi semeekin uda pasatzera. Oreka psikologikoari eragiten dion arazoren bat omen du semeetako batek, eta Magrisek hura zaintzen pasatzen ditu bere konpromiso ugariek uzten dizkioten ordu libre guztiak. Idazlea Cherson dago egunotan ere, Triestetik pare bat ordura. Bela egiten du bi semeekin, arrantzan jarduten dute, ibilaldi luzeak egiten dituzte elkarrekin —gauza berak egiten zituzten Marisa Madieri bizi zenean ere, Carso izeneko lurralde harritsuan–. «Kareharrizko lurralde bat da Il Carso, ipuru-landarez betea. Harrizko oihu izugarri bat. Euriak eta likenek ilundu eta maiztutako harriak, bihurrituak, zulatuak, zorroztuak. Landare lehorrak. Kareharrizko eta ipuruzko ordu luzeak. Belarra lakarra da. Bora. Eguzkia». Scipio Slapaterrek hogeita bi urterekin idatzi zuen Il Carso nobela erdi poetiko erdi etnografikotik hartuak dira hitz horiek. Adituek diotenez, Istriako natura karstikoak inspiratu duen testurik ederrenetik. Baina liburua argitaratu eta handik bi urtera, Lehen Mundu Gerra Italian eragindako kapitulurik odoltsuena idazten ari zen, non, eta Il Carson, gaur Esloveniak eta Kroaziak Istrian dituzten lurraldeetan. Slapater da harri karstiko baten atzean ezkutatuta ikusten ari garen soldadu italiar hori. Halako batean, burua atera du ezkutalekutik, etsaia non den ikusteko. Tiro-hotsa. Slapater zerraldo erori da arrail karstikoetan, gizakiok naturarekin gorde behar dugun komunioaren sinbolotzat daukan bere Il Carso miretsian. Gogor jotzen du eguzkiak. Argiak elur itxurako distirak ateratzen dizkio kareharriari.

Ia hiru ordu egin ditut Soriako idazlearekin. Etxeraino lagundu diot. Ezkaratzean, Magrisekin egon ezinaren tamala aipatu dit ostera ere Josek. «Etxean balego, Magrisen lagun handi batekin afalduko genuke gaur gauean» esanez agurtu nau. Deituko didala mugikorrera. Irritxoa egin diogu elkarri, mugikorrei fidatzen segitzen baitugu gure enkontruen fortuna.

Trieste è donna

Emakume batekin konparatu zuen Umberto Sabak, Triestek eman duen poeta handienak, bere hiria. Emakume batek sekretuak nola, halaxe dituela Triestek ere. Sekretuetako bat, nire irudiko, tristura. Edo, hobeto esateko, sekretua ez da hiriari darion tristura nostalgikoa, hori turista itsuenak ere nabarmendu behar luke: Trieste, ove son tristezze molte (Trieste, non tristura asko baitaude) idatzi zuen Sabak berak. Ez: sekretua ez da tristura, nostalgiazko tristura hori eragiten duen zera definigaitz bat baizik.

Bero kiskalgarria egiten du, eguerdi-eguerdia da, eta beroak ez du jatetxe batean sartzeko gogorik ematen. Ezta terraza batean esertzeko ere. Gorputzari gogor egin eta, etxarteetako itzalak baliaturik, pausoari pauso, hiriko punturik altuenera eraman nau paseoak. Nire oinpean, hiria. Aurrerago, moila, nasak, merkataluntziak. Panoramaren hondo-hondoan behar du Veneziak, bero goriak eragindako lanbro errean kulunka.

Igo berri dudan muin-muinoan, San Giusto eliza. Bertan sartu naiz, hango freskuran atseden hartzera. Freskoek eta mosaikoek, sabaiak eta sabaiko filigranek, ezker-eskuineko leihoetatik datorren argia baliatzeko moduak arte bizantziarraren itzal luzea erakusten dute. Elizaren albo batean, horma-hobi bat. Borbondarren karlista adarreko hainbat handiki hilobiratuta dago bertan: besteak beste, Felipe VIIaren anaia bat, Carlos Maria Isidro de Borbon, lehen karlistadan protagonismo handia izan zuena. Latza egingo zitzaion Triesteko erbestealdia, Espainiatik hain urruti, eta beretzat nahi zuen Espainiako erresuma bere iloba Isabelen esku usurpatzaileetan zegoela burutik kendu ezinik.

Muinotik jaitsi, eta, Josek emandako aholkuari esker, bi liburu-denda ezagutzeko aukera aparta izan dut. Lehendabizikoa, Librería del mare. Zaila da bilatzen, ez baitago inolako seinalerik: ez du ematen ezer handirik egon litekeenik egurrezko ate zaharraren atzean. Behin barruan, Julius Verneren Nautilus urpekuntzia gogorarazten duen espazio harrigarri bat, dena itsasoari buruzko liburuz eta itsas trepetez beteta: mapak, grabatuak, sestanteak, urpekarien kaskoak, unamak eta era guztietako sokak, aingurak… Ezinezkoa da ez gogoratzea Salgari, Conrad, Melville, London, Vernerekin: haien grabatuak eta haien liburuak daude nonahi. Eta, batez ere, haiek hain ondo ilustratu zuten mundu bat, garai batean portuko soto ugarietako bat izan zen liburu-denda erdi ilun erdi naufragatu batean bildua.

Bigarren liburu-denda, Librería Saba, itxita dago. Abisatuta nengoen, Saba poeta hil zenean haren liburu zaharren denda erosi zuenak bisita ugari egiten omen ditu-eta inguruetako tabernetara. Liburu-dendaren gainean bizi izan zen James Joyce, baina ez dut fetitxismoa bazkatzeko astirik izan, mugikorrak jo baitit. Jose. Hitz egin duela Magrisen lagun minarekin. Elkarrekin afalduko dugula.

Mundua eman didazue

Graziella, Joseren neska-laguna, nire ondoan eseri da. Udinekoa da; oso ondo egiten du gaztelaniaz. Nire parez pare, Jose eta hirurogeita hamar bat urteko planta ederreko gizon lerden bat. Juan Octavio Prenz, Magrisen lagun mina, poeta eta satira sozial handiko Inocencio Honesto dekapitatuaren fabula narrazio fantastikoaren idazlea. Kroaziarrak zituen gurasoek. Argentinara ihes egin behar izan zuten. Argentinan jaio zen Prenz. Berrogeita hamar bat urterekin handik ihes egin behar izan zuen, jeneralen errepresio bortitzenen garaian, eta Trieste, «hainbat kultura, hizkuntza eta erlijioen arragoa» hautatu zuen bere etxe gisa: «ez nekien noiz arte, arbolek bakarrik baitute sustrai premia. Argentinatik alde egiterakoan, Atenasetik bidali zutenean Diogenesek tiranoei esan ziena soilik nuen gogoan: hiria kendu didazue, baina mundua eman».

Triesten sortu duten Pen Club-aren berri ere eman dit. Taldearen ezaugarririk nabarmenena, bertako kide diren idazle triestearren sorkuntza-hizkuntzak: italiera, serbo-kroata, alemana, gaztelera, friulera, eslobeniera, inglesa, frantsesa eta orain gogoan ez dudan bederatzigarren bat. Udalak lokal bat utzi zien beren bilerak egiteko. Zahar-etxe baten ondoan dago lokala, eta idazleek, alokairu gisa, tailer literario bat sortu zuten edadetuekin lan egin eta haien memoriak biltzeko. Album familiarra deitzen diote iniziatibari, eta zahar-etxean dauden askok eta askok idatziak dituzte jada beren memoriak. Gerran-eta izandako esperientzien memorandum izugarri bat osatzen ari direla esan digu Prenz-ek: «Naufragio asko bizi izan ditu hiri honek. Naufragiootatik salbatu edo erdi salbatu zirenen memoria gordetzea da gure asmoa».

Gau-giro ederra egiten du. Terraza batean gaude, itsasoa etxe artean ikusten dugula, zilartsu ilargipean. Gozoa da solasa, orduek erantzi dute beren soineko estua, afari onari grappa hobeago batek segitu dio. Graziellak Joseri begiratzen dio etengabe. «Ondo zaude? Ez zara nekatuta egongo?».

Juan Octavio agurtu eta gero, etxeraino lagundu diet Joseri eta Graziellari. Josek nekearen arrastoak ditu ibileran, hizketan, aurpegian. Besarkada bat eman diot, eskaini didan tratu ezin hobea nola eskertu asmatu ezinez.