:: Zalduna zaldiaren pare: biluzik

Herenegun, San Marco plazatik hurbil nenbilela, Bauer Grünwald hotel aurretik pasatu nintzen. Naziek bertan eduki zuten beren kuartel nagusia, eta hain gustukoak zituzten luxu eta dotorezia baliatzen zituzten beren egiteko kriminala edertzeko. Serenissimaren garaietatik, Veneziak ez zuen hain bizitza sofistikaturik ezagutu. Harik eta partisanoen atentatu batek kuartel bihurtutako hotela guztiz birrindu zuen arte. 1949an jaso zuten berriro. Luxuzko hotela da, bost izar ditu, gida guztietan ageri dena. Veneziara doan aleman aberatsak bertan hartzen du ostatu. Baina Internet-en nekez aurkituko duzu hotelaren fatxadako irudirik. Terrazen, logelen, logeletatik ikusten diren panoramiken edo jantokiaren argazkiak, nahi adina. Baina fatxadarenik ez. Kasualitatea? Hotelaren jabeen zuhurtzia? San Moises eliza ederraren ondoan eraikia, polemika handia sortu zuen eraikuntzak, ez omen du-eta gordetzen gustu onari zor zaion begirunea. Josef Brodski poetak Veneziari eskaini zion Fundamenta degli Incurabili (Sendaezinen fundamenta edo kanal-ondoko bidea) «zementuzko kaiola» deitzen dio eta baita «begi bete-betean emandako ukabilkada» ere. Hotela «irain arkitektoniko» bat dela dio azken urteotan Italian moda-modan dagoen Piero Pazzi argazkilariak (agian irakurleak gogoan izango du homosexualak ematen omen duten apaizen eta apaizgaien argazkiekin urte honetarako egin zuen egutegiak eragindako eskandalua); eta Piero Pazzik, probokatzailea baita, esan du hotela konstituzioaren kontrakoa dela ere: Italiako lege nagusiaren 9. artikuluak hirietako itxuraren defentsa aldarrikatzen baitu; hotelak, aldiz, hondatu.

Hainbeste daude!

Bauer Grünwald hotelaren fatxadari buruz esan dituztenek —eta inongo testuingurutan nekez funtziona dezakeen fatxada hori Veneziako eliza ederrenetako baten ondoan neure begiokin ikusi izanak— Italian pasatu ditudan egunotan ateratako inpresio bat areagotu zidan: Italiako gaurko arkitektura missing dago. Ohartzen naiz egin berri dudan generalizazioren arriskuaz, baina inpresio hori buruan nuela egin nuen atzo arratsaldean Peggy Guggenheim-en museorainoko bidea, Veneziako erakusketa eta arte-galeria nagusiak dauden Dorsoduro auzoan barrena.

Italiako arkitektura, ez daukat esan beharrik, neurririk gabe da aberatsa. Gidetan-eta agertzen ez diren edozein bazterretan aurki ditzakezu gidetan-eta agertzen ez diren txundituta gelditzeko moduko elizak, jauregitxoak, kolonak. Ugaritasunaren ondorioa da: garai guztietako ondasunak dituzu nonahi. Zehatzago: gaurkoak ez beste garai guztietako ondasunak. Egunotako nire atzera-aurreretan ez dut gaurko arkitekturarik, gaurko hornikuntza urbanorik, gaurko urbanismo deigarririk topatu. Eta aurkitu ditudan apurrak, grazia handirik gabeak. Tartean, Bauer Grünwald Hotel-eko fatxada bezalako bat edo beste, Brodski-ri «begi bete-betean emandako ukabilkada» bat iruditzen zaizkion horietakoak. Agian inori irudituko zaio muturreraino eramaten ari naizela inpresio hutsa besterik ez dena. Horregatik, zehatz dezadan gehixeago inpresiori hori: Mussoliniren garaiari faxista-itxura betea eman zioten eraikuntza hantuste erraldoi haietatik —ez zaizkit harrokeriak gustatzen ez bizitzan ez artean— arkitektura zibil deigarri gutxi egin da Italian. Italiarrak asko eta ona ematen ari dira —ziren idatzi beharko nuke?— diseinuan eta modan, baina ez beste hainbat alorretan. Gainera, irudipena dut diseinua eta moda erakusketetan eta pasarelatan ageri dela, baina ez kalean, dendetako erakusleihoetan, eraikuntza publikoen hornikuntzan. Kanpora saltzea dutela helburu, hiriko dama dotoreenentzat josten zuten Dickensen obretako jostun pobre gaizki jantzi haiek bezala.

Museo berri gehienak jauregi zaharrak baliatuz sortzen ari dira. Hainbeste daude! Ez dira eraikuntza berriak egiten hasiko hainbeste ondare, askotan erabili gabea, dutenean! Ondare ugariegiaren zerga ordaintzen ari dira? Ez dakit. Baina kontua da modernitatearen babesletzat jo izan den Peggy Guggenheim-ek ere hemezortzigarren mendeko eraikuntza batean, Venier dei Leoni izeneko Palazzoan, zabaldu zuela bere museoa. Palazzo non finito (jauregi bukatugabea) deitzen diote veneziarrek. Beste bost pisu zituen proiektuak. Ez da ezagutzen zergatik ez zuten bukatu. Bukatugabeari bukatuaren estatusa eman zioten Peggy Guggenheimek eta Peggy Guggenheim aholkatu zutenek. Modernitateaz ari garelarik, noranahiko bideak har ditzakeen metafora bat iruditzen zait bukatugabea bukatutzat jotze hori.

Zeruari oihu

Ikusteko asko dago Peggy Guggenheim museoan. Asko eta ona. Asko eta askotarikoa. Irakurlea nekatzeko inolako asmorik gabe: kubismoa, dadaismoa, ez-figuratiboak, futuristak, onirikoak, suprematismoa, metafisikoak, surrealistak, neo-figurazioa, espresionismo abstraktua… Braque, Picasso, Léger, Picabia, Duchamp, Klee, Chagal, Rothko, Dubuffet, Bacon, Morandi, Calder…

Museo batera doanari on zaio aurrez jakitea zeren bila doan. Ikusleak bilduma baten ideia ekarri behar du hona —ugaritasunarena gehi desberdintasunarena—, bestela galduko da, galduko zaio perspektiba. Bizitzea tokatu zaizkigun garaion ezaugarria da agian museo honetan ageri den eklektizismo hori: berria izatea zen hemengo obren ezaugarri nagusia.

Horri erantsi behar zaio museoa ez dela batere handia hainbat lan erakusteko, koadroak ia elkarren gainean baitaude. Ipuin bat idatz dezaket museo honetako koadroek elkarren artean duten lehiaz: nork nori itzala egingo daude, zeinek ikuslearen arreta bereganatuko. Irudi du asko erakustea dela museoaren helburua —ohartzen zarete zein eskuzabala zen Peggy artistekin?— eta ez ondo erakustea.

Jende asko zebilen atzo atzera-aurrera eta gela txikiak dira: ez da zaila arreta galtzea. Museoetan-eta sarri izaten dudan entretenimendu batek distraitu ninduen atzokoan ere denbora pixka batez: museo-zaintzaileei erreparatzea gustatzen zait. Veneziako Guggenheim-ekoek, berdin dio neskak ala mutilak izan, estetika bati erantzuten diote: luze argalak dira, ile motza daramate, lau-lauak dira atzetik eta aurretik, galtza erosoak eta alkandora estuak dituzte soinean, ingelesez hitz egiteko joera dute baita euren artean ere nahiz italiarrak diren… Propio eskatzen dituzte horrelakoak ala horrelakoak erakartzen ditu toki honek? Auskalo. Nolanahi ere den, deserosoa egin zitzaidan, ia eramanezina, museoan arnasten ari nintzen aire hutsal-fashion total hura, beti berri beti moderno, beti azken olatuko izan beharraren esklabutza. Agian horrexegatik, eramanezina egiten zaidalako, bildu nuen atzo pazientzia pixka bat berriaren, modernitatearen, azken olatuaren amandre babesleak berarekin batera lurperatuta dauden txakurñoei jarri zien epitafioa kopiatzeko:
Here lie my beloved babies (hemen hartu dute atseden nire kreatura maite) Cappucino, Pegeen, Percoek, Toro, Foglia, Madam Butterfly, Baby, Emily, White Angel, Sir Herbet, Sable, Gypsy, Hong Kong, Cellida.

Museoaren atzeko aldeak Kanal handira ematen duen parketxo bat du. Hara joan nintzen, haizea behar nuen eta ur azpian denbora gehiegi pasatu duen igerilari batek bezala. Parkearen erdian Marino Marini-ren eskultura bat. Bakarrik dago eskultura, inguruan ez du beste ezer, ez neukan ez kontzentratzeko aitzakiarik. Zaldun bat zaldi gainean. Nekez uler daiteke eskulturaren historia zaldizko estatuarik gabe: Marini-renak zaldizko etrusko bat gogorarazten du. Zalduna, animalia bezala biluzik, oihuka ari zaio zeruari. Animalia lurrari lotua dago; zaldunaren beso-hankak eta zakila, berriz, airean daude, grabitateak bakarrik mantentzen du zalduna, ez zaldunaren desioak, animaliaren gainean.

Jiraturik, kanal aldera begira jarri nintzen. Vaporetto bat zetorren San Marco aldetik jendez gainezka. Museoaren aurretik pasatzerakoan, askok, Veneziako gidak eskuan, ni nengoen tokia seinalatzen zuten lilura erlijioso halako batez.
Marini-ren zaldunak zerura oihu eta oihu eginez segitzen zuen nire atzean.

Kontrabidean

Kanpai-hotsak sei t’erdietan; kanpai-hotsak eta Salve Regina zazpi t’erdietan; kanpai-hotsak ostera zortzi t’erdietan. Kanpaiek ateratzen duten hotsen araberako eguraldia egiten badu, egunak argitsua behar du eta beroa.

Hegaldia bitartean denbora egin behar-eta, egunkaria irakurri dut tren-geltokiko eskaileretan, Kanal Handia aurrean dudala. Jendea uholdeka dator trenetatik eskaileretan behera. Handia da zalaparta. Baina zalapartariagoak izan ohi dira egunkarietako portadak. Bossi-ren bihotzekoa, gobernu-koalizioaren krisia, Filipinetako gobernuaren jarrera-aldaketa Irakeko bahituak salbatzeko, Pozzattok atzo Tour-ean irabazitako etapa, fans batek ordaindu duen dirutza James Joycek Nora Barnaclé maitaleari idatzi zion gutun erotiko bategatik…

Autobusez egin dut aireporturainoko bidaia. Goizeko hamaikak dira. Auto-uholdeak datoz Veneziarantz, batere trafikorik ez dago kontrabidean. Autobuseko bezero bakarra naiz, baina ezin dut gidariarekin hitz egin. Vietato parlare con il conduttore. Atzerako ispilutik begira ari zait gidaria. Bekainak kizkurtuak ditu. Izan daiteke argiaren eraginagatik. Edo baita buruan galdera bat darabilelako ere: nork abandona dezake Venezia igande goiz argitsu batez?